Xaricdə təhsil almaq, başqa ölkədə əldə edilmiş diplomla işə müraciət etmək və ya təhsili davam etdirmək istəyən şəxslər müxtəlif tanınma prosedurları ilə qarşılaşa bilərlər. Bu proseslərdə tez-tez rast gəlinən anlayışlardan biri NARIC-dir. NARIC xarici ölkələrdə əldə edilmiş diplomlar, təhsil kvalifikasiyaları və təhsil sistemləri haqqında məlumat verən, onların tanınması ilə bağlı məsləhət və dəstək göstərən milli mərkəzlər şəbəkəsidir.
NARIC abreviaturası ingilis dilində National Academic Recognition Information Centres ifadəsinin qısaldılmış formasıdır. Bu mərkəzlərin əsas məqsədi müxtəlif ölkələrin təhsil sistemləri arasında məlumat mübadiləsini asanlaşdırmaq və xaricdə əldə edilmiş akademik kvalifikasiyaların tanınması prosesinə dəstək olmaqdır. NARIC şəbəkəsi Avropa Komissiyasının təşəbbüsü ilə 1984-cü ildə yaradılıb. (Mənbə: Avropa Komissiyası və ENIC-NARIC şəbəkəsinin rəsmi məlumatları.)
Ölkələrin təhsil sistemləri bir-birindən fərqlənir. Təhsil pillələrinin müddəti, diplomların adları, kredit sistemi, qəbul şərtləri və kvalifikasiyaların səviyyəsi hər ölkədə eyni olmaya bilər. Buna görə bir ölkədə verilmiş diplomun başqa ölkədə hansı səviyyəyə uyğun gəldiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə məlumat və qiymətləndirmə tələb oluna bilər.
NARIC mərkəzləri bu məsələlərdə tələbələrə, məzunlara, universitetlərə, işəgötürənlərə və digər maraqlı tərəflərə məlumat verir. Ölkədən asılı olaraq onlar xarici diplomların qiymətləndirilməsi, kvalifikasiyaların müqayisəsi və tanınma prosedurları barədə məsləhət təqdim edə, bəzi hallarda isə rəsmi qiymətləndirmə və ya tanınma qərarlarında iştirak edə bilərlər.
NARIC-in fəaliyyəti xüsusilə aşağıdakı hallarda əhəmiyyətlidir:
Xaricdə əldə edilmiş diplomla başqa ölkədə təhsilini davam etdirmək istəyən şəxslər üçün. Xarici universitet məzunlarının işə qəbul zamanı kvalifikasiyalarını izah etməsi üçün. Xaricdə əldə edilmiş təhsil sənədinin yerli təhsil sistemi ilə müqayisəsinə ehtiyac olduqda. Universitetlərə xarici namizədlərin təhsil sənədlərini qiymətləndirməkdə kömək etmək üçün. Müxtəlif ölkələrin təhsil sistemləri və diplomların tanınması qaydaları haqqında məlumat almaq üçün.
Bununla belə NARIC mərkəzinin konkret səlahiyyətləri ölkəyə görə dəyişir. Bütün mərkəzlər eyni növ sənədləri qiymətləndirmir və hamısı müstəqil tanınma qərarı vermək səlahiyyətinə malik deyil.
NARIC haqqında məlumat araşdırarkən ENIC anlayışı ilə də qarşılaşmaq mümkündür. Bu iki şəbəkə bir-biri ilə sıx əməkdaşlıq edir və birlikdə ENIC-NARIC şəbəkəsi adlanır.
ENIC - European Network of Information Centres ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu şəbəkə Ali Təhsilə dair Kvalifikasiyaların Tanınması üzrə Lissabon Konvensiyasının iştirakçısı olan ölkələrin milli məlumat mərkəzlərini birləşdirir. Şəbəkənin fəaliyyəti Avropa Şurası və UNESCO ilə əlaqəlidir.
NARIC - National Academic Recognition Information Centres ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu şəbəkə Avropa İttifaqı və Erasmus+ proqramı ölkələri çərçivəsində xarici akademik kvalifikasiyaların tanınması ilə bağlı məlumat və əməkdaşlığı dəstəkləyir.
Hər iki şəbəkənin əsas istiqaməti xarici təhsil sənədlərinin tanınması, təhsil sistemləri haqqında məlumatların paylaşılması və beynəlxalq akademik mobilliyin asanlaşdırılmasıdır. Onların birlikdə fəaliyyəti müxtəlif ölkələrdəki tanınma prosedurlarını daha aydın anlamağa kömək edir.
NARIC-in adının diplomların tanınması ilə bağlı olması onun təqdim etdiyi hər bir məlumatın avtomatik olaraq diplomun tanınması qərarı olduğu mənasına gəlmir.
Burada iki anlayışı fərqləndirmək lazımdır:
Kvalifikasiyanın qiymətləndirilməsi - xarici diplomun hansı təhsil səviyyəsinə uyğun gəldiyinin, hansı təhsil sistemində verildiyinin və onun xüsusiyyətlərinin araşdırılmasıdır.
Kvalifikasiyanın tanınması - xarici təhsil sənədinin konkret ölkədə müəyyən akademik və ya digər məqsədlər üçün qəbul edilməsinə dair səlahiyyətli qurumun qərarı və ya tətbiq olunan prosedur çərçivəsində verilən rəsmi nəticədir.
Bəzi ölkələrdə NARIC mərkəzi rəsmi tanınma qərarı verə bilər. Digər ölkələrdə isə onun rolu məlumatlandırma və məsləhət verməklə məhdudlaşa bilər. Buna görə xarici diplomun tanınması üçün hansı quruma müraciət etməli olduğunuzu müəyyənləşdirərkən həmin ölkənin rəsmi qaydalarını yoxlamaq vacibdir.
Xarici diplomun tanınması qaydaları ölkədən və müraciətin məqsədindən asılıdır. Universitetə qəbul olmaq, magistratura təhsili almaq və ya müəyyən peşə üzrə işləmək üçün tələb olunan prosedurlar bir-birindən fərqlənə bilər.
Ümumi olaraq proses aşağıdakı mərhələlərdən ibarət ola bilər.
İlk növbədə diplomun hansı ölkədə və hansı məqsədlə tanınmalı olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır. Həmin ölkənin ENIC-NARIC mərkəzi və ya təhsilə cavabdeh rəsmi qurumu müraciət qaydaları barədə məlumat verə bilər.
Müraciət zamanı diplom, diplom əlavəsi, akademik transkript və digər sənədlər tələb oluna bilər. Bəzi hallarda sənədlərin təsdiqi, apostil, leqallaşdırma və ya rəsmi tərcümə də tələb edilir. Konkret sənəd siyahısı müraciət edilən ölkənin qaydalarına uyğun yoxlanılmalıdır.
Diplomu verən universitetin və ya digər təhsil müəssisəsinin müvafiq ölkədə rəsmi tanınması və ya akkreditasiyası nəzərdən keçirilə bilər. Təhsil müəssisəsinin statusu kvalifikasiyanın qiymətləndirilməsi zamanı əhəmiyyətli amillərdən biridir.
Səlahiyyətli qurum təhsilin səviyyəsini, müddətini, proqramın məzmununu və digər müvafiq xüsusiyyətləri araşdıra bilər. Bu məlumatlar xarici kvalifikasiyanın yerli təhsil sistemi ilə müqayisəsinə kömək edir.
Prosedurun nəticəsi ölkənin qaydalarından asılı olaraq tanınma qərarı, müqayisə haqqında arayış və ya digər rəsmi sənəd ola bilər. Bəzi hallarda əlavə sənədlər tələb oluna və ya qərardan şikayət vermək imkanı yaradıla bilər.
NARIC şəbəkəsinin fəaliyyəti əsasən akademik kvalifikasiyalar və ali təhsil sənədləri ilə əlaqəlidir. Bununla belə, hansı sənədlərin qəbul edilməsi və qiymətləndirilməsi konkret ölkənin prosedurlarından asılıdır.
Müraciət zamanı aşağıdakı sənədlərdən biri və ya bir neçəsi tələb oluna bilər:
Ali təhsil diplomu. Diplom əlavəsi. Akademik transkript. Təhsil proqramının məzmununu göstərən sənədlər. Təhsil müəssisəsi və kvalifikasiya haqqında əlavə məlumat. Şəxsiyyəti təsdiq edən sənəd. Tələb olunduğu halda sənədlərin rəsmi tərcüməsi və təsdiqi.
Bu siyahı bütün ölkələr üçün universal deyil. Müraciətdən əvvəl müvafiq milli mərkəzin rəsmi tələbləri yoxlanılmalıdır.
Xarici universitetə müraciət edən şəxslər üçün NARIC məlumatları faydalı ola bilər. Xüsusilə başqa ölkədə alınmış diplomla yeni təhsil pilləsinə qəbul olmaq istəyən namizədlər öz kvalifikasiyalarının necə qiymətləndiriləcəyini əvvəlcədən öyrənə bilərlər.
Bununla belə NARIC-dən məlumat almaq və ya kvalifikasiyanın müqayisəsi haqqında sənəd əldə etmək universitetə qəbul olunmağa zəmanət vermir. Qəbul qərarını universitet və ya həmin ölkənin müvafiq səlahiyyətli qurumu öz qaydalarına uyğun verir.
Universitet akademik göstəricilər, əvvəlki təhsilin məzmunu, dil biliyi, qəbul imtahanları və digər şərtləri də nəzərə ala bilər.
Xaricdə təhsil almış şəxslər başqa ölkədə iş axtararkən diplomlarının yerli təhsil sistemi ilə müqayisəsinə ehtiyac duya bilərlər. Belə hallarda müvafiq NARIC mərkəzinin təqdim etdiyi məlumat və ya qiymətləndirmə sənədi işəgötürənə namizədin təhsil səviyyəsini anlamaqda kömək edə bilər.
Lakin bütün peşələr üçün eyni qayda tətbiq olunmur. Bəzi peşələrdə diplomun akademik tanınması kifayət etməyə bilər və ayrıca peşə tanınması, lisenziya, qeydiyyat və ya əlavə imtahan tələb oluna bilər.
Xüsusilə tənzimlənən peşələr üzrə işləmək istəyən şəxslər akademik kvalifikasiyanın tanınması ilə peşə fəaliyyətinə icazə verilməsi prosedurlarını bir-birindən ayırmalıdırlar.
NARIC beynəlxalq əməkdaşlıq və məlumatlandırma şəbəkəsinin bir hissəsidir. Azərbaycanda isə xarici dövlətlərin ali təhsil kvalifikasiyalarının tanınması müəyyən edilmiş milli qaydalar və səlahiyyətli qurumlar vasitəsilə həyata keçirilir.
Azərbaycanda xaricdə əldə edilmiş ali təhsil kvalifikasiyalarının tanınması üçün müraciət edən şəxslər Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyinin (TKTA) rəsmi məlumatlarını və tətbiq olunan prosedurları yoxlamalıdırlar.
“Nostrifikasiya” sözü xarici təhsil sənədlərinin tanınması ilə bağlı əvvəlki və geniş yayılmış terminlərdən biridir. Bununla belə, konkret müraciətin hansı prosedur çərçivəsində aparılması sənədin növündən və müraciət məqsədindən asılıdır.
NARIC şəbəkəsində iştirak edən ölkələrin qaydaları Azərbaycandakı tanınma prosedurunu avtomatik əvəz etmir. Xarici diplomun Azərbaycanda tanınması üçün yerli səlahiyyətli qurumun tələblərinə əməl edilməlidir.
Xarici diplomun tanınması ilə bağlı ən etibarlı məlumatı müvafiq ölkənin rəsmi ENIC-NARIC mərkəzindən və ya təhsil sahəsinə cavabdeh dövlət qurumundan əldə etmək mümkündür.
ENIC-NARIC şəbəkəsinin rəsmi internet səhifəsində ölkələr üzrə məlumat mərkəzlərinin siyahısı, milli təhsil sistemləri, tanınma prosedurları və rəsmi təhsil müəssisələrinin statusu haqqında məlumatlar təqdim olunur.
Müraciət etməzdən əvvəl aşağıdakı məsələləri dəqiqləşdirmək tövsiyə olunur:
Diplom hansı ölkədə istifadə ediləcək? Məqsəd təhsili davam etdirməkdir, yoxsa işə qəbul olunmaq? Diplomun akademik tanınması tələb olunur, yoxsa peşə üzrə fəaliyyət icazəsi? Hansı sənədlər təqdim edilməlidir? Müraciət ödənişlidirmi və qiymətləndirmə nə qədər vaxt aparır? Təqdim edilən nəticənin hüquqi statusu nədir?
Bu suallara əvvəlcədən cavab tapmaq müraciət prosesini daha düzgün planlaşdırmağa və lazımsız gecikmələrin qarşısını almağa kömək edə bilər. NARIC xarici diplomlar və akademik kvalifikasiyalar haqqında məlumat əldə etmək, müxtəlif ölkələrin təhsil sistemlərini müqayisə etmək və diplomların tanınması prosedurlarını anlamaq üçün vacib beynəlxalq şəbəkənin bir hissəsidir. Onun fəaliyyəti xaricdə təhsil almaq, təhsili davam etdirmək və beynəlxalq əmək bazarında kvalifikasiyanı təqdim etmək istəyən şəxslər üçün faydalıdır.
Bununla belə NARIC-in bütün ölkələrdə eyni səlahiyyətlərə malik olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Xarici diplomun tanınması üçün müraciət ediləcək qurum, tələb olunan sənədlər və qərarın hüquqi qüvvəsi konkret ölkənin qaydalarından asılıdır. Buna görə müraciət etməzdən əvvəl rəsmi milli mərkəzin və ya müvafiq dövlət qurumunun məlumatlarını yoxlamaq ən düzgün yanaşmadır.
